خامفروشی مانع بزرگ شکوفایی کشاورزی زنجان
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ استان زنجان، سرزمین تنوع اقلیمی و خاکهای حاصلخیز، سالیان متمادی است که به عنوان یکی از ستونهای اصلی تأمین محصولات کشاورزی در شمال غرب کشور شناخته میشود.
بیشتر بخوانید
از باغهای زیتون طارم گرفته تا تاکستانهای ابهر و اراضی کشاورزی ماهنشان و خدابنده، همگی گواه ظرفیت بیبدیل این دیار در تولید محصولات راهبردی هستند.
با این وجود، نگاهی عمیق به زنجیره تولید نشان میدهد که ما در میانه راهی بزرگ قرار داریم، راهی که اگر هوشمندانه طی شود، میتواند زنجان را از یک تولیدکننده صرف مواد خام به قطب ارزشافزوده و صنایع تبدیلی در سطح ملی و فراملی تبدیل کند.
فعالیت ۲۳۵ واحد تولیدی در زنجان
آمارها و گزارشهای جدید جهاد کشاورزی استان، تصویری روشن از وضع موجود و افقی بلند برای آینده ترسیم میکنند که نیازمند توجه ویژه و عزم راسخ بخش خصوصی و مسئولان است.
در حال حاضر، زیرساختهای صنایع تبدیلی استان زنجان در نقطهای از بلوغ قرار گرفتهاند که نیازمند جهشی جدی است.
براساس آخرین آمارهای رسمی، هماکنون تعداد ۲۳۵ واحد تولیدی فعال در این حوزه با پروانه بهرهبرداری از مدیریت صنایع تبدیلی سازمان جهاد کشاورزی در استان مشغول به فعالیت هستند.
این واحدهای تولیدی توانمندی جذب و فرآوری بیش از 2 میلیون و ۴۰۰ هزار تن ماده خام در سال را دارند که ظرفیت اسمی آنها نزدیک به 2 میلیون تن برآورد میشود.
ظرفیت فعلی صنایع تبدیلی، با وجود تلاشهای صورتگرفته، در برابر حجم عظیم تولیدات کشاورزی استان محدود است.
این شکاف عمیق، لزوم یک جهش بزرگ را بیش از پیش نمایان میسازد. برای عبور از خامفروشی و دستیابی به ارزشافزوده واقعی، نیازمند تحولی شتابان در این حوزه هستیم.
این حرکت عظیم نه تنها ثروتآفرینی را به بطن مزارع میبرد، بلکه زنجان را به قطب قدرتمند فرآوری محصولات کشاورزی و پیشران اقتصادی منطقه تبدیل خواهد کرد.
با این وجود، نگاهی عمیق به زنجیره تولید نشان میدهد که ما در میانه راهی بزرگ قرار داریم؛ راهی که اگر هوشمندانه طی شود، میتواند زنجان را از یک تولیدکننده صرف مواد خام به قطب ارزشافزوده و صنایع تبدیلی در سطح ملی و فراملی تبدیل کند. آمارها و گزارشهای جدید جهاد کشاورزی استان، تصویری روشن از وضع موجود و افقی بلند برای آینده ترسیم میکنند که نیازمند توجه ویژه و عزم راسخ بخش خصوصی و مسئولان است.
بخش قابلتوجهی از محصولات خام فروخته میشود
واقعیت این است که بخش قابلتوجهی از محصولات تولیدی استان، همچنان به صورت خام و بدون انجام فرآیند به فروش رفته و مهر خام فروشی را بر پیشانی دارد،
در این جاست که بخش خصوصی میتواند اعتماد مشتریان را جلب کرده و جایگاه محصولات ما را در بازارهای هدف تثبیت کند.
بخش خصوصی با ورود به حوزه طراحی بستهبندیهای نوین و ایجاد هویت تجاری، میتواند سهم بزرگی از بازار را در اختیار بگیرد.
در کنار صنایع تبدیلی، مسئله انبارداری و زنجیره سرد به عنوان ستون فقرات حفظ کیفیت محصولات، از اولویتهای حیاتی مدیریت کشاورزی استان به شمار میرود. هدف اصلی، کاهش ضایعات محصولات کشاورزی و افزایش ماندگاری آنها در انبارهای استاندارد است.
در همین راستا، ایجاد پارک لجستیک کشاورزی با انبارهای خشک و سردخانههای مجهز، مهمترین برنامه در دست اجراست. هماکنون ظرفیت سردخانههای استان عمدتاً بر محصولات سیبزمینی و پیاز متمرکز است که ظرفیتی بالغ بر پنجاه هزار تن را پوشش میدهند.
اکنون زمان آن فرا رسیده است که زنجان، ارزش دسترنج فرزندان خود را با علم و صنعت درآمیزد و نام خود را به عنوان قطب صنایع تبدیلی و تکمیلی کشور در تاریخ کشاورزی ایران ثبت کند.
بیتردید، با تکمیل زنجیرههای ناقص، توسعه سردخانهها و تمرکز بر بستهبندی و برندسازی، این چشمانداز به واقعیت خواهد پیوست و ثروت ناشی از خاک، به جیب تولیدکنندگان اصلی این سرزمین بازخواهد گشت.
با این وجود، برای محصولات حساس تابستانه و همچنین فراوردههای دامی، کمبودهایی وجود دارد که برنامهریزیهای جدی برای جبران آن در حال انجام است. در همین راستا، اولویت تأمین منابع مالی برای پنج واحد سردخانه جدید با بهرهگیری از تسهیلات سفر ریاستجمهوری و تسهیلات بانکی مصوب، به صورت ویژه در حال پیگیری است که نویدبخش رفع این نقیصه تا سال پایان سال ۱۴۰۵ خواهد بود.
از منظر فناوری و نوسازی، وضعیت صنایع تبدیلی استان ترکیبی است در حالی که کارخانههای بزرگ صنعتی از خطوط تولید مدرن و پیشرفته بهره میبرند، واحدهای کوچک و نیمهصنعتی همچنان با تجهیزات و خطوط قدیمی کار میکنند که مانع بهرهوری کامل است.
نیاز اصلی در این بخش، تأمین اعتبارات ارزانقیمت برای نوسازی این واحدها و ارائه مشوقهای لازم برای بهرهگیری از فناوریهای نوین در تولید است. تکنولوژی روز، علاوه بر ارتقای کیفیت، ضایعات تولیدی را به شدت کاهش داده و قدرت رقابت محصول را در بازارهای جهانی افزایش میدهد.
این گذار به سمت تکنولوژی مدرن، همزمان با رشد دانش فنی نیروهای انسانی فعال در این بخش، میتواند زنجان را به یکی از مراکز پیشرو در صنایع غذایی کشور تبدیل کند.
اشتغالزایی، دستاورد مستقیم این تحول صنعتی در بخش کشاورزی است.
اشتغال 3 هزار و ۶۰۰ نفر در واحدهای فرآوری
هماکنون صنایع تبدیلی استان حدود 3 هزار و ۶۰۰ نفر اشتغال مستقیم ایجاد کردهاند که رقمی درخور توجه است.
با بهرهبرداری از واحدهای جدیدی که مجوز تأسیس دارند، پیشبینی میشود زمینه اشتغال مستقیم برای بیش از 4
هزار نفر دیگر فراهم شود.
این تعداد شغل، تأثیر مستقیمی بر کاهش معضل بیکاری در مناطق روستایی و جلوگیری از مهاجرت جوانان به حاشیه شهرهای بزرگ دارد.
ایجاد کارخانه در جوار مزارع و باغها، یعنی احیای اقتصاد روستا و تثبیت جمعیت در مناطق تولید.
بررسی جایگاه زنجان در سطح ملی، گویای ظرفیتهای بینظیر این استان است، زنجان اکنون در فرآوری محصولات زیتون، کشمش و حبوبات جایگاه ویژهای در کشور دارد. شهرستان ابهر به عنوان قطب اصلی فرآوری حبوبات در کشور شناخته میشود که نشاندهنده تمرکز ظرفیتهای تخصصی در استان است.
همچنین در حوزه کشتارگاههای صنعتی مرغ، استان از خطوط تولید مدرن و با تکنولوژی بهروز برخوردار است که توانسته است استانداردهای بالایی را در تأمین پروتئین به دست آورد.
این موفقیتها نشان میدهد که زنجان ظرفیت الگو شدن در بسیاری از محصولات دیگر را نیز دارد.
با نگاهی به آنچه گذشت، درمییابیم که زنجان در آستانه یک تحول ساختاری قرار دارد.
توسعه صنایع تبدیلی اکوسیستم اقتصادی پویاست
توسعه صنایع تبدیلی کشاورزی، تنها به معنای ساخت چند کارخانه نیست، بلکه به معنای ایجاد یک اکوسیستم اقتصادی پویاست که در آن، از باغدار و کشاورز تا سرمایهگذار و صادرکننده، همگی ذینفع هستند.
برای موفقیت در این مسیر، چند راهکار اساسی باید مورد توجه قرار گیرد. نخست، تسهیل فرآیند صدور مجوزها و حمایتهای قانونی است.
ایجاد پنجره واحد سرمایهگذاری واقعی، میتواند مسیرهای پر پیچ و خم اداری را برای سرمایهگذاران هموار کند. دوم، حمایت از کشاورزی قراردادی است.
پیوند مستقیم میان صنعت و تولیدکننده، امنیت خاطر هر دو طرف را تضمین میکند و از نوسانات مخرب قیمتی جلوگیری میکند.
سوم، بازاریابی بینالمللی و حضور در نمایشگاههای جهانی با برندهای استانی است. محصولات باکیفیت زنجان باید مسیر خود را به بازارهای جهانی پیدا کنند، نه اینکه در بازارهای واسطهای داخلی محو شوند.
سرمایهگذاری در زنجیره ارزش کشاورزی زنجان، یک انتخاب هوشمندانه برای فعالان اقتصادی است.
این بخش به دلیل برخورداری از مزیت نسبی تولید مواد اولیه در داخل استان، ریسک تأمین مواد اولیه کمتری نسبت به سایر بخشهای صنعتی دارد.
علاوه بر این، تقاضای دائم برای محصولات غذایی در بازارهای داخلی و خارجی، پایداری این صنعت را تضمین میکند. سرمایهگذارانی که امروز به سمت فرآوری محصولات باغی و زراعی این استان گام برمیدارند، در واقع در حال سرمایهگذاری بر روی مزیتهای پایدار استان هستند.
رسیدن به افق ۴ میلیون تنی الزام توسعه کشاورزی
باید تأکید کرد که رسیدن به افق ۴ میلیون تنی فرآوری محصولات کشاورزی، نه یک هدف دستنیافتنی، بلکه یک الزام برای توسعه استان است.
استان زنجان با پتانسیلهای بالقوه خود، شایستگی آن را دارد که نامش بر روی بستهبندیهای باکیفیت در فروشگاههای معتبر دنیا بدرخشد.
این مسیر، نیازمند همدلی دستگاههای اجرایی، همت سرمایهگذاران بخش خصوصی و اعتماد کشاورزان است.
با تکیه بر آمارها و ظرفیتهای موجود و با پیگیری برنامههای توسعهای که در دستور کار است، میتوان امیدوار بود که زنجان به معنای واقعی کلمه به قطب صنایع تبدیلی شمال غرب کشور تبدیل شود.
هر واحد فرآوری جدیدی که در این استان قد میکشد، امیدی تازه در دل روستاییان و تولیدکنندگان ایجاد میکند و قدمی استوار در مسیر شکوفایی اقتصادی کشور است.
یکی از چالشهای بنیادین و دیرینه در ساختار کشاورزی استان زنجان، پدیده خامفروشی است، فرآیندی که در آن محصولات با کمترین میزان تغییر و بدون هیچگونه فرآوری یا بستهبندی، به دست واسطهها سپرده شده و از مرزهای استان خارج میشوند.
این وضعیت، تنها یک موضوع تجاری ساده نیست، بلکه یک بحران اقتصادی است که باعث میشود زنجیره ارزش محصول از استان خارج شده و سودهای کلان حاصل از تولید، به جای سرمایهگذار و تولیدکننده محلی، به جیب دلالان و واحدهای صنعتی در استانهای دیگر برود.
در استان زنجان، این پدیده در محصولات استراتژیک و باارزشی به وضوح دیده میشود. از جمله مهمترین محصولاتی که با معضل خامفروشی مواجه هستند، میتوان به زیتون طارم اشاره کرد.
زیتون این منطقه پتانسیل تبدیل شدن به یک برند جهانی را دارد، اما بخش بزرگی از آن به صورت فلهای و بدون فرآوری روغن یا بستهبندی استاندارد، به بازارهای دیگر ارسال میشود.
از دیگر محصولات، انگور و کشمش ابهر است که با وجود کیفیت بالا، بخش زیادی از آن بدون فرآوری پیشرفته و در قالبهای سنتی عرضه میشود.
همچنین محصولات باغی مانند گردو ماهنشان، زردآلو و حتی محصولات صیفی و زراعی نظیر سیبزمینی و پیاز، به دلیل نبود ظرفیتهای کافی در زنجیره سرد و واحدهای فرآوری، عمدتاً به صورت خام و با ارزشافزوده ناچیز فروخته میشوند.
حتی در حوزه تولیدات پروتئینی، پتانسیلهای کشتارگاههای مدرن میتواند با فرآوری بهتر، جایگاه بهتری در بازار پیدا کند، اما همچنان نگاه به تولید مواد اولیه، غالب است.
تاثیر متعدد خامفروشی بر محصولات کشاورزی
تاثیر منفی خامفروشی بر اقتصاد زنجان چندگانه است، نخست اینکه، این روند باعث فرار سرمایه از استان میشود. وقتی محصول خام فروخته میشود، تمام سود حاصل از بستهبندی، فرآوری، برندسازی و توزیع در جای دیگری خلق میشود. دوم اینکه، خامفروشی باعث عدم ثبات درآمد کشاورزان میگردد؛ چرا که کشاورز در برابر نوسانات شدید قیمت در بازار محصولات خام، هیچ قدرتی ندارد و همواره در موضع ضعف است.
علاوه بر این، نبود صنایع تبدیلی، منجر به هدررفت منابع میشود؛ محصولاتی که در مسیر حملونقل یا به دلیل نبود انبارداری مناسب فاسد میشوند، در واقع خسارتی مستقیم به اقتصاد استان هستند.
در نهایت، این وضعیت مانع از اشتغالزایی مدرن میشود؛ زیرا صنایع تبدیلی، علاوه بر کشاورزی، شغلهای تخصصی در حوزههای مهندسی، بازاریابی و مدیریت ایجاد میکنند که در مدل خامفروشی وجود ندارد.
برای عبور از این بنبست، اقدامات چندجانبهای باید در دستور کار قرار گیرد. نخستین گام، سرمایهگذاری هدفمند در صنایع تبدیلی و تکمیلی است.
باید از بخش خصوصی دعوت کرد تا به جای تمرکز بر بازارهای اشباعشده، به سمت احداث واحدهای فرآوری محصولات باغی و زراعی زنجان حرکت کند.
دوم، توسعه زیرساختهای لجستیک و زنجیره سرد است، ایجاد انبارهای مجهز و پارکهای لجستیکی کشاورزی، اجازه میدهد تا محصولات در زمان مناسب و با کیفیت بالا به بازار عرضه شوند و از ضایعات جلوگیری شود.
گام سوم، حمایت از برندسازی و هویت استانی است دولت و نهادهای اجرایی باید بستری فراهم کنند تا محصولات زنجان، مانند زیتون طارم یا گردوی ماهنشان، با نام و نشان خود شناخته شوند و از بازارهای سنتی و فلهای به سمت بازارهای برندمحور حرکت کنند.
گام چهارم نیز ترویج کشاورزی قراردادی است؛ ایجاد پیوند مستقیم میان کارخانه و کشاورز، امنیت تولید را تضمین کرده و باعث میشود کشاورز نیز خود را بخشی از زنجیره صنعتی بداند.
در نهایت، نوسازی تکنولوژی و حمایت از تولیدکنندگان کوچک برای استفاده از خطوط تولید مدرن، آخرین حلقه از زنجیره اصلاحی است.
خلاصه کلام اینکه، زنجان با داشتن مواد اولیه مرغوب، در واقع یک معدن طلا در اختیار دارد، اما تا زمانی که این طلا را به جای فروش به صورت سنگهای خام، به جواهر تبدیل نکند، همواره از ثروت واقعی آن محروم خواهد بود.
عبور از خامفروشی، تنها با حرکت همزمان بخش خصوصی و حمایتهای ساختاری مسئولان میسر است تا زنجان از یک تأمینکننده ساده، به یک تولیدکننده قدرتمند تبدیل شود.
انتهای خبر/